Kristindómur -> Fróđleikur -> Annar fróđleikur -> Íslenska skjaldarmerkiđ
Eitt af þeim táknum sem fæstir vita að er í grunninn kristið er íslenska skjaldarmerkið. Allir Íslendingar þekkja skjaldarmerkið. Á því er íslenskur krossfáni í miðju, umkringdur fjórum skjaldberum, uxa, risa, erni og dreka. Gjarnan er talið að þessir skjaldberar eða landvættir séu heiðnir og þannig standi heiðnir vættir vörð um Ísland og íslenska þjóð. Þessir landvættir skjaldarmerkisins eru ættaðir úr Heimskringlu Snorra Sturlusonar. Þar segir frá því að eitt sinn hafi Haraldur Gormsson Danakonungur sent galdramann til Íslands til að sjá hvort ekki mætti leggja landið undir veldi Dana. Þá segir Snorri að fjórir landvættir hafi ráðist gegn sendimanni konungs, risi, uxi, dreki og fugl, ásamt fjölda minni vætta. Lagði seiðkarlinn þá á flótta undan verndarvættum landsins.
En hvaðan fær Snorri hugmyndina að þessari þekktu sögu? Hvort ætli það sé úr heiðnum eða kristnum heimildum? Svarið liggur ekki í augum uppi eins og ætla mætti. Snorri var langt í frá sá fyrsti til að lýsa þessum verndarvættum. Þannig vill nefnilega til að um 1000 árum áður en Snorri festi frásögn sína á skinn, þá var sagt frá þessum sömu vættum í annarri bók. Það er Opinberunarbók Jóhannesar í Biblíunni. Í Opinberunarbókinni greinir spámaðurinn Jóhannes frá margskonar opinberunum og sýnum sem Guð birti honum, vitrunum og spádómum.
Á einum stað segir hann svo frá að hann hafi fengið að sjá sjálft hásæti Guðs á himnum. Kringum þetta hásæti Guðs stóðu fjórar verur segir Jóhannes. Þannig lýsir hann þeim: Fyrsta veran var lík ljóni, önnur veran var lík uxa, þriðja veran hafði ásjónu sem maður og fjórða veran var lík fljúgandi erni (Opinberunarbókin 4:7). Reyndar á þessi mynd sér enn eldri samsvörun í fyrsta kafla Esekíel í Gamla testamentinu. En þarna eru sem sagt komnir landvættirnir fjórir sem prýða íslenska skjaldarmerkið og standa þar vörð um landið okkar eins og þeir standa vörð um hásæti Guðs á himnum samkvæmt Opinberunarbókinni.
En er þetta nú alveg rétt? Er ekki drekinn kominn í stað ljónsins hjá Snorra? Og er ekki drekinn heiðið tákn? Til að leita svara við þessari spurningu þurfum við að kafa enn dýpra í merkingarfræði táknanna. Verurnar fjórar í Opinberunarbókinni sem standa kringum hásæti Guðs eru þar ekki fyrir einhverja tilviljun. Þessar verur eru samkvæmt fornru táknmáli kirkjunnar tákn guðspjallamannanna. Kallast það Tetramorph.
Örnin táknar guðspjallamanninn Jóhannes. Risinn táknar guðspjallamanninn Lúkas, en ljónið táknar guðspjallamanninn Markús og ljónið hans Markúsar er ekkert venjulegt ljón en í því felst einmitt svarið við spurningunni um upphaf landvættanna.
Í fornum heimildum er ljónið ætíð sýnt vængjað eins og reyndar allar verurnar fjórar. Hið vængjaða ljón Markúsar táknar hreinleika, styrk og djörfung. Af því var meðal annars reist fræg stytta í Feneyjum sem ættuð er frá Kína, kínverskt ljón með vængi. Þegar þessar myndir bárust norðar í Evrópu á miðöldum og allt til hins germanska heims má ætla að hið vængjaða ljón hafi tekið á sig mynd dreka, enda drekinn búinn hugprýði í norrænni menningu. Hið kínverska ljón sem víkingar og Væringjar sáu við Miðjarðarhaf bar einmitt svipmót drekans.
Enn lengra aftur í tímann má þó rekja þessar táknmyndir sem finna má íslenska skjaldarmerkinu, því upphaf þeirra er að finna í stjörnumerkjum Babyloníumanna. Þannig var að spámaðurinn Esekíel sem fyrr var nefndur flæmdist austur til Baylon í fyrstu herleiðingu Ísraelsmanna þangað árið 597 fyrir Krist, þegar Babyloníumenn lögðu undir sig Jerúsalem.
Í spámannlegum lýsingum sýnum notar hann táknfræði babylonsku stjörnuspekinnar eða dýrahringsins sem þá var orðin æfaforn. Vatnsberinn er risinn, Ljónsmerkið ljónið, Nautsmerkið uxinn og Spordrekamerkið varð að erninum hjá Esekíel sem síðar varð dreki hjá Snorra.
Enn lengra aftur í tímann má þó rekja þessar táknmyndir sem finna má íslenska skjaldarmerkinu, því upphaf þeirra er að finna í stjörnumerkjum Babyloníumanna. Þannig var að spámaðurinn Esekíel sem fyrr var nefndur flæmdist austur til Baylon í fyrstu herleiðingu Ísraelsmanna þangað árið 597 fyrir Krist, þegar Babyloníumenn lögðu undir sig Jerúsalem. Í spámannlegum lýsingum sýnum notar hann táknfræði babylonsku stjörnuspekinnar eða dýrahringsins sem þá var orðin æfaforn. Vatnsberinn er risinn, Ljónsmerkið ljónið, Nautsmerkið uxinn og Spordrekamerkið varð að erninum hjá Esekíel . Ljónið varð síðan að drekanum hjá Snorra. Þessi fjögur stjörnumerki tákna hásæti Guðs, eða Merkaba á hebresku.
Þórhallur Heimisson tók saman. |